ကာရန်မညီ  တေးမပီလည်း ဤစာကို ရေးချင်လို့

တိုတိုထွာထွာ မှတ်စရာ (၆)
“မုတမပါ လင်္ကာမချော”
“Without real experience, the prose does not flow.”

ပါဠိစကားလုံး “မုတ” (muta) ဆိုတာ “ကိုယ်တိုင်သိတာ” ဒါမှမဟုတ် “ကိုယ်တိုင်ထိတွေ့ခံစားမိတာ” ကို ပြောတာပါခင်ဗျာ။ အာရုံတွေကို ကိုယ်တိုင်ထိတွေ့ခံစားမိတဲ့အခါ ဒီ “မုတ” ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို စာပေကျမ်းဂန်တွေမှာ သုံးလေ့ရှိပါတယ်။

ကဲ… ခေတ်အဆက်ဆက် နားလည်မှုလွဲနေကြတဲ့ “စကားပုံပြင်ဆင်ချက်” လေးတစ်ခုအကြောင်း ပြောပြမယ်။ အားလုံးကြားဖူးနေကြတာက “မုသားမပါ လင်္ကာမချော” ဆိုတာပဲမဟုတ်လား? “လိမ်ပြောမှ စာက ဖတ်လို့ကောင်းမှာ၊ စကားက ချောမှာ” ဆိုပြီး အလွဲသုံးစားလုပ်နေကြတာ။

တကယ်တော့ အရင်းအမြစ်အမှန်က “မုတမပါ လင်္ကာမချော” ပါ။ “မုသား” (လိမ်ညာခြင်း) မဟုတ်ဘဲ “မုတ” (ကိုယ်တွေ့အတွေ့အကြုံ) ဖြစ်ပါတယ်။ ဆိုလိုတာက ကိုယ်တိုင်မြင်ဖူး၊ ကြားဖူး၊ ခံစားဖူးတဲ့ အစစ်အမှန် Experience မပါရင် ဘယ်စာပဲရေးရေး၊ ဘယ်စကားပဲပြောပြော အနှစ်မရှိဘဲ ဖြစ်နေမှာကို ပြောတာပါ။

ဥပမာကြည့်မလား? ကမ္ဘာကျော်စာရေးဆရာကြီး Ernest Hemingway ဆိုရင် သူ့စာအုပ်တွေက ဘာလို့ ဒီလောက် ရင်ထဲထိတာလဲဆိုတော့ သူက အိမ်ထဲမှာ ထိုင်ပြီး ဇာတ်လမ်းထွင်နေတာ မဟုတ်လို့ပါပဲ။ သူကိုယ်တိုင် စစ်မြေပြင်ထဲ ဆင်းတယ်၊ ငါးဖမ်းလှေပေါ်တက်တယ်၊ သေနတ်သံတွေကြားထဲ ဖြတ်သန်းတယ်။ အဲ့ဒီလို “မုတ” (ကိုယ်တွေ့) တွေ ကြွယ်ဝလွန်းလို့ သူ့စာတွေက ဖတ်လိုက်တာနဲ့ တကယ့်ကို အပြင်မှာ ဖြစ်နေသလို အသက်ဝင်နေတာပေါ့။ သူကတော့ “မုသား” သုံးစရာမလိုဘဲ “မုတ” နဲ့တင် လင်္ကာချောရုံတင်မကဘူး၊ ကမ္ဘာပါကျော်သွားတာပါ။

ဒါကို တချို့က “မုသား” (လိမ်ညာတာ) ကမှ အဆင်ပြေမယ်လို့ ထင်ကြတယ်။ အဲ့ဒီလို လူစားမျိုးထဲမှာ James Frey ဆိုတဲ့ စာရေးဆရာကတော့ နမူနာကောင်းပါပဲ။ လုပ်ကြံဖန်တီးရေးသားသူ စာရေးဆရာ James Frey ဟာ ၂၀၀၃ ခုနှစ်က “A Million Little Pieces” ဆိုတဲ့ ကိုယ်ရေးမှတ်တမ်းစာအုပ်မှာ သူကိုယ်တိုင် မကြုံဖူးတဲ့ မူးယစ်ဆေးစွဲမှုနဲ့ ထောင်ကျခဲ့တဲ့ ဒုက္ခတွေကို လုပ်ကြံဖန်တီး ရေးသားခဲ့ပါတယ်။ စစချင်းမှာတော့ နာမည်ကျော် Oprah Winfrey ရဲ့ ချီးမွမ်းမှုကြောင့် စောင်ရေသန်းချီရောင်းရပြီး စံပြပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် အောင်မြင်ခဲ့ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှာ The Smoking Gun ဝဘ်ဆိုက်က သူစွဲချက်တင်ခံရတဲ့ မှတ်တမ်းတွေဟာ လိမ်လည်ထားတာဖြစ်ကြောင်း အထောက်အထားနဲ့ ဖော်ထုတ်ခဲ့ပါတယ်။ အမှန်တရားပေါ်လာတဲ့အခါ Oprah ရဲ့ အစီအစဉ်မှာ လူသိရှင်ကြား အရှက်ခွဲဝေဖန်ခံရပြီးနောက် သူ့ရဲ့ဂုဏ်သိက္ခာဟာ အဖတ်ဆယ်မရအောင် ပျက်စီးသွားကာ စာပေလောကရဲ့ အကြီးမားဆုံး အရှုပ်တော်ပုံတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရပါတယ်။

မုသားကြောင့် အရှက်ရခဲ့တဲ့ ဂျာနယ်လစ်

၁၉၈၁ ခုနှစ်မှာ ဝါရှင်တန်ပို့စ်သတင်းစာက သတင်းထောက်မလေး ဂျင်းနက်ကွတ်ဟာ အသက် (၈) နှစ်အရွယ် ဟီးရိုးအင်း မူးယစ်ဆေးစွဲနေတဲ့ ကလေးငယ်တစ်ယောက်အကြောင်း ရေးသားခဲ့လို့ အမြင့်ဆုံး Pulitzer ဆုကို ရရှိခဲ့ဖူးပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ နောက်ပိုင်းမှာတော့ အဲဒီကလေးဟာ တကယ်မရှိဘဲ သူမက “လင်္ကာချော” အောင် မုသားနဲ့ လုပ်ကြံဖန်တီးထားတာဖြစ်ကြောင်း ပေါ်ပေါက်သွားခဲ့ပါတယ်။ ဒီဖြစ်ရပ်ဟာ သတင်းစာလောကမှာ အကြီးမားဆုံး အမည်းစက်ဖြစ်ခဲ့ရပြီး သူမဟာ ဆုကို ပြန်အပ်ခဲ့ရရုံတင်မကဘဲ တစ်သက်လုံး နာမည်ပျက်သွားခဲ့ရပါတယ်။

ဒီတော့… စာရေးတာပဲဖြစ်ဖြစ်၊ လူမှုဆက်ဆံရေးမှာပဲဖြစ်ဖြစ် “မုသား” (လိမ်ညာတာ) ကို အားမကိုးပါနဲ့။ လိမ်ပြောမှ ချောမွေ့မယ့်ဘဝဆိုတာ ရေရှည်မှာ ဘယ်တော့မှ တန်ဖိုးမရှိနိုင်ဘူး။

“မုတ” (muta)

ပါဠိကျမ်းဂန်တွေမှာ “မုတ” (muta) ကို အများဆုံးတွေ့ရတာကတော့ “ဒိဋ္ဌ၊ သုတ၊ မုတ၊ ဝိညာတ” ဆိုတဲ့ အစုအဝေးလေးထဲမှာ ဖြစ်ပါတယ်။ မြတ်စွာဘုရားက ဗာဟိယရဟန်းကို “ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဘဝိဿတိ၊ သုတေ သုတမတ္တံ ဘဝိဿတိ၊ မုတေ မုတမတ္တံ ဘဝိဿတိ…” စသဖြင့် ဟောကြားခဲ့ဖူးပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်က – မြင်ရင် မြင်ရုံပဲ၊ ကြားရင် ကြားရုံပဲ၊ “ငါ” လို့ သွားမစွဲနဲ့လို့ ဆိုလိုတာပါ။

“တောရိုင်း၏ ခေါ်သံ” (The Call of the Wild) လို ဝတ္ထုမျိုးကို ရေးခဲ့တဲ့ ဂျက်လန်ဒန်ဟာလည်း စာပွဲတင် စာရေးဆရာမဟုတ်ခဲ့ပါဘူး။ သူဟာ ကနေဒါနိုင်ငံ ကလောန်ဒိုက် (Klondike) ရွှေတွင်းဒေသရဲ့ အလွန်အမင်း အေးခဲလှတဲ့ ရာသီဥတုထဲမှာ ကိုယ်တိုင်ရှင်သန် နေထိုင်ခဲ့သူပါ။ အဲဒီမှာ သူကိုယ်တိုင် ကြုံတွေ့ခဲ့ရတဲ့ အအေးဒဏ်၊ ဆာလောင်မှုနဲ့ သဘာဝတရားရဲ့ ရက်စက်မှု “မုတ” တွေကြောင့်သာ သူ့ရဲ့စာတွေဟာ ဖတ်နေရင်းနဲ့တောင် ချမ်းစိမ့်လာရလောက်အောင် အသက်ဝင်နေရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ မုသားနဲ့ ဘယ်လောက်ပဲ ခြယ်သပါစေ၊ အတွေ့အကြုံစစ်ရဲ့ ရသကိုတော့ ဘယ်တော့မှ မမီနိုင်ပါဘူး။

တိုတိုထွာထွာ မှတ်စရာ (၇)
ကျွန်တော်တို့ ရွာလေးရဲ့ “ပန်းချီကျော် နတ်ရဲလှ” (ခေါ်) ကိုအေး အကြောင်း

ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ရွာလေးမှာ “လူအမည်က ကိုအေး၊ လုပ်ပုံကိုင်ပုံကတော့ တစ်ရွာလုံးကို မွှေနှောက်နေတာပဲ” လို့ ပြောစမှတ်ပြုရတဲ့ သက်လတ်ပိုင်းအရွယ် အမျိုးသားတစ်ဦး ရှိပါတယ်။ သူ့ရဲ့ နာမည်ရင်းက ကိုအေး ဖြစ်ပေမဲ့ ရွာကလူတွေကတော့ သူ့ကို “နတ်ရဲလှ” လို့ပဲ ချစ်စနိုးနဲ့ ခေါ်ကြပါတယ်။

အင်္ဂလိပ်စကားပုံတစ်ခုဖြစ်တဲ့ “A rose by any other name would smell as sweet” (နှင်းဆီပန်းကို ဘယ်လိုပဲခေါ်ခေါ် မွှေးနေတာပါပဲ) ဆိုသလိုပဲ၊ နတ်ရဲလှလို့ ခေါ်ခေါ် ကိုအေးလို့ ခေါ်ခေါ် သူကတော့ တစ်ရွာလုံးမှာ အနုပညာဓာတ် အသင်းပျံ့ကြီးဆုံး ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးပေါ့။

ကိုအေးရဲ့ ဝါသနာကတော့ ပန်းချီဆွဲတာပါပဲ။ သူကတော့ ဆေးစပ်တာရော၊ အလှအပကို ရှာဖွေတာရောမှာ ဆရာတစ်ဆူပါ။ ဒါပေမဲ့ သူ့ရဲ့ ပန်းချီအနုပညာက တစ်ခါတလေကျတော့လည်း အနည်းငယ် “ကြောင်တောင်တောင်” နိုင်လှပါတယ်။ ရွာထဲက နွားတဲကို ပန်းချီဆွဲရင် နွားက ဓာတ်ပုံရိုက်ထားသလို မလှဘဲ “ပီကာဆို” လက်ရာလို နားရွက်က ဗိုက်ပေါ်ရောက်၊ ဂျိုက အမြီးမှာကပ်နေတတ်တာမျိုးပါ။ ဒါကို သူကတော့ “Art lies in the eye of the beholder” (အလှအပဆိုတာ ကြည့်တတ်တဲ့သူ မျက်စိထဲမှာပဲ ရှိတာ) လို့ အမြဲတမ်း ဂုဏ်ယူဝင့်ကြွားစွာ ပြောလေ့ရှိပါတယ်။

နတ်ရဲလှကိုကြည့်ရင် အမြဲတမ်း ဆေးရောင်စုံတွေ ပေကျံနေတတ်လို့ ရွာကလူတွေက… “မင်းကတော့ ဆေးသမားကြီးပါပဲ” လို့ နောက်ကြရင် သူက… “ဒါ ဆေးသမားမဟုတ်ဘူး၊ အနုပညာသမား” လို့ ချက်ချင်း ပြန်ပက်တတ်ပါတယ်။ တကယ်တော့ သူက ပန်းချီကို ဘယ်လောက်ချစ်သလဲဆိုရင် သူ့ရဲ့ ချွေးနံ့တောင်မှ “တာပင်တိုင်ဆီ” နံ့ ရနေသလားလို့တောင် ထင်ရပါတယ်။

အနှစ်ချုပ်ရရင်တော့ ကျွန်တော်တို့ ရွာကလေးက ကိုအေး (ခေါ်) နတ်ရဲလှဟာ မြန်မာ့ ကျေးလက်ရနံ့ကို ဆေးရောင်စုံတွေနဲ့ ပေါင်းစပ်ပြီး ဘဝကို အဓိပ္ပာယ်ရှိရှိ ဖြတ်သန်းနေသူပါ။ သူ့ရဲ့ ပန်းချီကားတွေက ကမ္ဘာကျော်ချင်မှ ကျော်ပါလိမ့်မယ်၊ ဒါပေမဲ့ သူ့ရဲ့ အနုပညာစိတ်ဓာတ်ကတော့ “မိုးနတ်မင်းတောင် ငေးကြည့်ရမယ့် နတ်ရဲလှ” အဆင့်မှာ ရှိနေတာတော့ အမှန်ပဲဗျို့။

အနုပညာသမားဆိုပေမဲ့ ကိုအေးက “လက်ဖက်ရည်ဖိုးမရှိတဲ့ လေပွေအနုပညာရှင်” မျိုးတော့ မဟုတ်ဘူးဗျ။ သူ့မှာက ဘိုးဘွားပိုင် လယ်ဧက အနည်းငယ် ရှိလေတော့ တစ်ရွာလုံးက အားကျရတဲ့သူပေါ့။ အင်္ဂလိပ်စကားပုံတစ်ခုရှိတယ် “Money is the sinews of art” (ငွေကြေးဆိုတာ အနုပညာရဲ့ ကြွက်သားပဲ) ဆိုသလို၊ သူ့ရဲ့ လယ်ကထွက်တဲ့ စပါးတွေက သူ့ရဲ့ ပန်းချီစုတ်တံတွေကို ပိုပြီး ခိုင်မာစေတာပေါ့။ ဒါပေမဲ့ ကိုအေးက လယ်ထဲဆင်းရင်တောင် ပုဆိုးခါးတောင်းကျိုက်ပြီး စုတ်တံတစ်ချောင်း နားရွက်မှာ ညှပ်ထားတတ်သေးတာ။

ခက်တာက ကိုအေးက အခုထိ “လူပျိုကြီး” (Bachelor) ဘဝနဲ့ “လွတ်လပ်ခြင်းရဲ့ အရသာ” ကို တနင့်တပိုး ခံစားနေတာပဲ။ ကိုအေးကတော့ “အနုပညာနဲ့ အိမ်ထောင်ပြုထားတာ” လို့ ခပ်တည်တည် ပြောလေ့ရှိပါတယ်။ တကယ်တော့ သူက “လူပျိုဟိုင်း” ကြီး ဖြစ်နေတာ မဟုတ်ပါဘူး၊ ရွာထဲက ပျိုဖြူချောချောလေးတွေက သူ့ကိုဆို မျက်စိကျနေကြတာ အခိုင်အမာပါပဲ။

ရွာထဲက ကောင်မလေးတွေက သူ့ရဲ့ လယ်ဧကတွေကို ကြည့်ပြီး စိတ်ဝင်စားကြတာလား၊ ဒါမှမဟုတ် သူ့ရဲ့ ပန်းချီဆွဲတဲ့ လက်ချောင်းလေးတွေကို ငေးမောချင်တာလားတော့ မသိဘူး။ ကိုအေးကို “အိမ်ထောင်ဖက်လောင်း” အဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြတဲ့ ပျိုဖြူတွေကတော့ ဒုနဲ့ဒေး။ သူ လမ်းထဲဖြတ်သွားရင် “ကိုအေးရေ… ကျွန်မပုံလေး ဆွဲပေးပါဦး” ဆိုတဲ့ အသံတွေက ညံနေတာပဲ။ ဒါပေမဲ့ ကိုအေးကတော့ “မင်းတို့မျက်နှာတွေက ပန်းချီဆွဲဖို့ထက်၊ ပြတိုက်ထဲမှာ သိမ်းထားဖို့ ပိုကောင်းတယ်” လို့ ပြောပြီး ရှောင်ထွက်သွားတတ်တာက သူ့ရဲ့ ထုံးစံ။

ပြင်သစ်က ကမ္ဘာကျော်ပန်းချီဆရာ ဗင်းဆင့်ဗန်ဂိုး (Vincent van Gogh) တောင်မှ သူ့ဘဝမှာ အချစ်ရေး ကံမကောင်းခဲ့ပေမဲ့၊ ကျွန်တော်တို့ရွာက ကိုအေး (ခေါ်) နတ်ရဲလှကတော့ “အချစ်ကမ်းသူတွေကြားမှာ အနုပညာနဲ့ မာနကြီးနေတဲ့ လူပျိုကြီး” ပေါ့ဗျာ။ သူ့ကိုကြည့်ရတာ “အနုပညာ + လယ်ပိုင်ဆိုင်မှု” ရှိနေတော့ ဘယ်ပျိုဖြူကမှ လက်လွှတ်မခံချင်ကြတာ အဆန်းတော့ မဟုတ်ပါဘူး။

ရွာကအချောအလှ မတင်အေးက “ဗျူဟာ” နဲ့ ချဉ်းကပ်ပုံ

တစ်နေ့တော့ ရွာဦးကျောင်းနားက ညောင်ပင်ကြီးအောက်မှာ ကိုအေးတစ်ယောက် စုတ်တံကို ကိုင်၊ မျက်မှောင်ကိုကြုတ်ပြီး “သဘာဝအလှ” ကို ဖမ်းယူနေတုန်းပေါ့။ အင်္ဂလိပ်စကားပုံတစ်ခုရှိတယ် “All is fair in love and war” (အချစ်နဲ့စစ်မှာ အရာရာဟာ တရားပါတယ်) ဆိုတဲ့အတိုင်း၊ ရွာထဲက အပျိုကြီးမမ မတင်အေးကတော့ ကိုအေးရဲ့ လယ်ဧကတွေကိုရော၊ ကိုအေးရဲ့ “အနုပညာဓာတ်” ကိုရော သိမ်းပိုက်ဖို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်ပုံရပါတယ်။

မတင်အေးက သနပ်ခါးပါးကွက်ကြားလေးနဲ့၊ အလှဆုံးလေးကို ဝတ်ပြီး ကိုအေးအနားကို “ခပ်နွဲ့နွဲ့” လေး ချဉ်းကပ်လာတယ်။ မတင်အေးက စကားကို ပျားရည်ဆမ်းပြီး စလိုက်တာပေါ့။ “ကိုအေးရယ်… ရှင့်လက်ရာက ကမ္ဘာကျော် လီယိုနာဒို ဒါဗင်ချီ (Leonardo da Vinci) တောင် လာပြီး လက်ဖက်ရည်ဖျော်ပေးရမယ့် အဆင့်ပဲ။ ကျွန်မရဲ့ မျက်နှာလေးကို ‘မိုနာလီဆာ’ (Mona Lisa) ထက် လှအောင် တစ်ပုံလောက် ဆွဲပေးစမ်းပါဦး” လို့ ချွဲပျစ်စွာ ပြောလိုက်ပါတယ်။

ကိုအေးက စုတ်တံကို ခဏချ၊ သူ့ရဲ့ ပန်းချီကားချပ်ကို တစ်ချက်ကြည့်ပြီး ခပ်အေးအေးပဲ ပြန်ပြောတယ်… “တင်အေး… မိုနာလီဆာက ပြုံးရုံပဲ ပြုံးတာ၊ ညည်းမျက်နှာက ပြုံးတာထက် စပါးဈေးတက်ဖို့ ဆုတောင်းနေတဲ့ မျက်နှာနဲ့ ပိုတူနေတယ်” တဲ့။

မတင်အေးကတော့ အလျှော့မပေးပါဘူး။ “ကိုအေးကလည်း… အနုပညာသမားဆိုတာ နှလုံးသားရှိရတယ်လေ။ ရှင်က လယ်တွေအများကြီး ပိုင်တာပဲ၊ ရှင်ဆွဲတဲ့ ပန်းချီကားထဲမှာ ကျွန်မကို ‘လယ် နတ်သမီး’ အဖြစ် ပုံဖော်ပေးရင် ကျွန်မ ရှင်ချက်ကျွေးတဲ့ ထမင်းကို တစ်သက်လုံး စားဖို့ အသင့်ပဲ” လို့ အချိုသတ် စကားလေးတွေနဲ့ “ဗုံးကြဲ” လိုက်ပါတော့တယ်။

ဒါပေမဲ့ ကိုအေးကတော့ အနုပညာမာနနဲ့ “Art is long, life is short” (အနုပညာက ရှည်လျားပြီး၊ ဘဝက တိုတောင်းတယ်) ဆိုတဲ့အတိုင်း ပြန်တုန့်ပြန်လိုက်ပုံက ဗျူဟာမြောက်လှပါတယ်။ “တင်အေး… ငါ့ပန်းချီကားထဲမှာ နတ်သမီးထည့်ဖို့ နေရာမရှိသေးဘူး၊ လောလောဆယ် လယ်ထဲက ‘စာခြောက်ရုပ်’ ပုံ ဆွဲဖို့ပဲ စုတ်တံက အားနေသေးတယ်” လို့ ပြောလိုက်တာကြောင့် မတင်အေးခမျာ မျက်နှာလေး “ဇီးရွက်” လောက် ဖြစ်သွားရှာပါတယ်။

တကယ်တော့ ကိုအေး (ခေါ်) နတ်ရဲလှဟာ ဂျပန်က ကမ္ဘာကျော်ပန်းချီဆရာ ဟိုကူဆိုင်း (Hokusai) လိုပဲ သူ့အနုပညာကို ဘယ်အလှအပ၊ ဘယ်စည်းစိမ်နဲ့မှ မလဲနိုင်တဲ့ “ရိုးသားတဲ့ လူပျိုကြီး” ပေါ့ဗျာ။ မတင်အေးတို့လို ပျိုဖြူတွေကတော့ “Catch me if you can” (ဖမ်းနိုင်ရင် ဖမ်းကြည့်လေ) လို့ စိန်ခေါ်နေတဲ့ နတ်ရဲလှရဲ့ နောက်ကွယ်က လယ်ကွင်းပြင်ကြီးနဲ့ အနုပညာကမ္ဘာထဲမှာပဲ လည်ပတ်နေကြရဦးမှာပါပဲ။

ဘယ်သူမှ မမျှော်လင့်ထားတဲ့ ပန်းချီကားတစ်ချပ်

ရွာထဲကလူတွေက “နတ်ရဲလှကတော့ လူပျိုကြီးအဖြစ်နဲ့ပဲ အရိုးထုတ်တော့မှာပါ” လို့ တစ်ထစ်ချ တွက်ထားကြတာပေါ့။ မတင်အေးကလည်း ဇွဲမလျှော့ဘဲ ကိုအေးရဲ့ လယ်ကွင်းထဲအထိ ထမင်းချိုင့်လေးဆွဲပြီး နေ့တိုင်း လိုက်ကျွေးတော့တာပဲ။ အင်္ဂလိပ်စကားပုံတစ်ခုဖြစ်တဲ့ “The way to a man’s heart is through his stomach” (ယောက်ျားတစ်ယောက်ရဲ့ နှလုံးသားဆီသွားတဲ့ လမ်းကြောင်းဟာ အစာအိမ်ကနေ ဖြတ်သွားတာပဲ) ဆိုတဲ့အတိုင်း ကိုအေးရဲ့ အနုပညာမာနတွေဟာ မတင်အေးရဲ့ လက်ရာမြောက်တဲ့ “ငါးရံ့ခြောက်ဖုတ် ဆီဆမ်း” ရှေ့မှာ တဖြည်းဖြည်း အရည်ပျော်ကျလာပါတော့တယ်။

တစ်နေ့မှာတော့ ကိုအေးက သူ့ရဲ့ အကောင်းဆုံး ကင်းဗတ်စအသစ်ကြီးပေါ်မှာ ပန်းချီတစ်ကားကို အားသွန်ခွန်စိုက် ဆွဲနေပါတယ်။ ရွာကလူတွေက “ဒါဟာ နတ်ရဲလှရဲ့ ကမ္ဘာကျော်မယ့် လက်ရာပဲ” လို့ ထင်ကြေးပေးနေကြတာပေါ့။ နောက်ဆုံးမှာတော့ ပန်းချီကားကြီး ပြီးသွားပါပြီ။ အဲဒီပန်းချီကားထဲမှာ ပုံဖော်ထားတာက တခြားသူမဟုတ်ဘူး… ထမင်းချိုင့်လေးကို ကိုင်ပြီး ပြုံးနေတဲ့ မတင်အေးရဲ့ ပုံရိပ်ပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ ထူးခြားတာက မတင်အေးရဲ့ နောက်ကွယ်မှာ ကိုအေးရဲ့ လယ်ဧကအားလုံးကို ရွှေရောင်ဝင်းနေတဲ့ စပါးနှံတွေအဖြစ် ထည့်သွင်းဆွဲထားတာပါ။

အဲဒီပန်းချီကားရဲ့ အောက်ခြေမှာ ကိုအေးက စာတန်းလေးတစ်ခု ရေးလိုက်တယ်… “အနုပညာဆိုတာ ဝမ်းဝမှ ထွက်တာပါ” တဲ့။ “Love and poverty are hard to hide” (အချစ်နဲ့ ဆင်းရဲခြင်းကို ဖုံးကွယ်ဖို့ ခက်ခဲတယ်) ဆိုပေမဲ့ ကိုအေးကတော့ “အချစ်နဲ့ စပါးစိုက်ခြင်း” ကို ပန်းချီကားထဲမှာ လှလှပပ ပေါင်းစပ်လိုက်တာပါပဲ။

ဇာတ်သိမ်းမှာတော့ ကိုအေး (ခေါ်) နတ်ရဲလှနဲ့ မတင်အေးတို့ဟာ ရွာဦးဘုန်းကြီးကျောင်းမှာ မင်္ဂလာဆွမ်းကျွေးလိုက်ကြပါတယ်။ အခုဆိုရင် ကိုအေးက လယ်ထဲမှာ စုတ်တံတစ်ချောင်းနဲ့ ပန်းချီဆွဲနေတုန်း၊ မတင်အေးကတော့ ဘေးကနေ “ကိုအေးရေ… စပါးဈေးတက်နေပြီ၊ အနုပညာကို ခဏနားပြီး စာရင်းလေး အရင်တွက်ပေးပါဦး” လို့ အမိန့်ပေးနေတဲ့ “လယ် နတ်သမီး” အစစ်အမှန် ဖြစ်သွားပါတော့တယ်ဗျာ။

ကမ္ဘာကျော်ပန်းချီဆရာ ပါဘလို ပီကာဆို (Pablo Picasso) ပြောခဲ့သလိုပဲ “Art washes away from the soul the dust of everyday life” (အနုပညာဟာ လူ့ဝိညာဉ်ပေါ်က နေ့စဉ်ဘဝရဲ့ ဖုန်မှုန့်တွေကို ဆေးကြောပေးတယ်) တဲ့။ အခုတော့ ကိုအေးရဲ့ ဘဝမှာ ဖုန်မှုန့်တွေ မရှိတော့ပါဘူး၊ မတင်အေးရဲ့ မေတ္တာနဲ့ စပါးခင်းတွေရဲ့ အေးရိပ်အောက်မှာ “နတ်ရဲလှ” ဟာ ပျော်ရွှင်စရာ ဇာတ်သိမ်းကောင်းလေးတစ်ခုကို ပိုင်ဆိုင်သွားခဲ့ပါပြီ။

“ဘုရားသခင်က ကိုအေး (ခေါ်) နတ်ရဲလှကို Masterpiece ပန်းချီကားတွေ အမြဲတမ်းဆွဲနိုင်အောင် ကောင်းချီးပေးပါစေ” …

တိုတိုထွာထွာ မှတ်စရာ (၈)
ရွာဦးထိပ်က “လေထန်ကုန်း” လက်ဖက်ရည်ကြမ်းဝိုင်း

ဒီသတင်းကောင်းလေးက ကျွန်တော်တို့ရွာကလေးက စာပေဝါသနာအိုးတွေကို ဖယောင်းတိုင်မီးလေးတွေလို ဝင်းခနဲ၊ လင်းခနဲ ဖြစ်သွားစေခဲ့တာ အမှန်ပါပဲ။ ပြီးခဲ့တဲ့ မတ်လ ၄ ရက်နေ့က ရန်ကုန်မြို့ကြီးမှာ တစ်ခမ်းတစ်နား ဖွင့်လှစ်လိုက်တဲ့ “စာဆိုဗိမာန်” သတင်းက ကျွန်တော်တို့ ရွာဦးထိပ်က တိုင်းရင်းဆေးဆရာကြီး ဦးပညာရဲ့ လက်ဖက်ရည်ကြမ်းဝိုင်းမှာ အတော်လေးကို ဟိုးဟိုးကျော်သွားခဲ့ပါတယ်။ အိန္ဒိယအစိုးရက ဒေါ်လာ (၃ ဒသမ ၇၇) သန်းတောင် ကူညီပြီး ဆောက်ပေးထားတာဆိုတော့ “ဟယ်… နည်းတဲ့ပမာဏ မဟုတ်ဘူးဟေ့” လို့ အဘိုးကြီးတွေက တအံ့တဩနဲ့ ပြောမကုန်နိုင် ဖြစ်နေကြတာပေါ့။

“ရွှေထုတ်တဲ့ မြပဝါ” စာပေဗဟိုဌာနကြီးက သုံးထပ်တိုက်ကြီးပါ။ ရိုးရိုးအဆောက်အအုံ မဟုတ်ဘူး။ ပုဂံခေတ်ကစလို့ ဒီနေ့ခေတ်အထိ မြန်မာ့စာပေတွေ ဘယ်လိုပြောင်းလဲလာသလဲဆိုတာကို ပြခန်းတွေနဲ့ သေသေချာချာ ပြသထားမှာတဲ့။ စာဖတ်ဝါသနာပါသူတွေအတွက်တော့ “စာပေနိဗ္ဗာန်ဘုံ” တစ်ခုပါပဲ။ အိန္ဒိယနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးကတောင် ဗီဒီယိုနဲ့ နှုတ်ခွန်းဆက်စကား ပြောခဲ့ပါသေးတယ်။ ဗုဒ္ဓဘာသာနဲ့ ပါဠိစာပေတွေကတစ်ဆင့် အိန္ဒိယနဲ့ မြန်မာဟာ ရှေးယခင်ကတည်းက ယဉ်ကျေးမှုချင်း နီးကပ်ခဲ့ကြတာကို ဂုဏ်ယူဝံ့ကြွားစွာ ပြောသွားတာပါ။ ရွာက စာပေဝါသနာရှင်တွေကတော့ “ရာမာယဏ” တို့ “ဘဂ္ဂဝါဂီတ” တို့ မြန်မာလို ပြန်ဆိုထားတာတွေကို အားရပါးရ ဆွေးနွေးရင်း မျက်နှာတွေ ဝင်းပလို့နေပါတယ်။

ဒီဗိမာန်ကြီးထဲမှာ မော်ကွန်းတိုက်တွေ (စာအုပ်ဟောင်း၊ စာမူဟောင်းတွေ ထိန်းသိမ်းဖို့)၊ ရုပ်ရှင်ရုံငယ်နဲ့ ဟောပြောပွဲခန်းမတွေ၊ ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းတွေ အားလုံးကို တစ်နေရာတည်းမှာ လုပ်ဆောင်နိုင်မှာ ဖြစ်တဲ့အတွက် ရွာက မျိုးဆက်သစ် လူငယ်လေးတွေလည်း နောင်တစ်ချိန်မှာ ဒီအမွေအနှစ်တွေကို ဆက်ခံနိုင်တော့မယ်ဆိုပြီး ဝမ်းသာနေကြတာပါ။ ရွာက စာပေဝါသနာအိုးတွေကတော့ “ရန်ကုန်ရောက်ရင် စာဆိုဗိမာန်ကြီးကို မဖြစ်ဖြစ်အောင် သွားကြည့်ကြဦးမယ်” လို့ တကဲကဲ ဖြစ်နေကြပါပြီ။ စာပေနဲ့ မွေ့လျော်သူတိုင်းအတွက်တော့ ဒါဟာ တကယ့်ကို ဂုဏ်ယူစရာကောင်းတဲ့ မင်္ဂလာသတင်းပါပဲ။

တိုင်းရင်းသမားတော်ကြီး ဦးပညာကတော့ သူခပ်မြဲမြဲကိုင်ထားတဲ့ ဆေးတံကြီးကို တစ်ချက်ဝင်းခနဲဖြစ်အောင် ဖွာလိုက်ရင်း၊ မျက်မှန်ကို ပင့်တင်ကာ ရှေ့ကလက်ဖက်ရည်ကြမ်းပန်းကန်ကို တစ်ငုံသောက်လိုက်ပါတယ်။ ပြီးတော့မှ သူ့ရဲ့သံစုံဟိန်းတဲ့ အသံကြီးနဲ့ အခုလို ဆွေးနွေးလိုက်ပါတော့တယ်… “ဟေ့ကောင်တွေ… မင်းတို့ စာဆိုဗိမာန်ကြီး အကြောင်းပြောနေကြတာ အဆောက်အအုံကြီး လှတာတစ်ခုတည်း ကြည့်လို့မရဘူးကွ။ အဲဒီထဲမှာရှိမယ့် ‘တက်ကျမ်း’ တွေ၊ အောင်မြင်ရေးကျမ်းတွေကို လူငယ်တွေ ပိုဖတ်သင့်တယ်” လို့ အစချီလိုက်ပါတယ်။

ဦးပညာက “ငါက သမားတော်ဆိုတော့ သိတာပေါ့။ ရောဂါတစ်ခုကို ကုဖို့ ဆေးမြီးတိုလောက်နဲ့ မရဘူး၊ ဆေးကျမ်းကြီးတွေကို နှံ့စပ်အောင် ဖတ်ရသလိုပဲ။ လူငယ်တွေလည်း ဘဝမှာ အောင်မြင်ချင်ရင် စာဆိုဗိမာန်ထဲက ရှေးလူကြီးတွေ ရေးခဲ့တဲ့ ‘လူ့ကျင့်ဝတ် တက်ကျမ်း’ တွေ၊ ခေတ်သစ် ‘အောင်မြင်ရေးကျမ်း’ တွေကို ဖတ်ရမယ်။ အဲဒါမှ စိတ်ဓာတ်ခွန်အားဆိုတဲ့ ဗီတာမင်တွေ ပြည့်ဝမှာ” တဲ့။ “မင်းတို့ လူငယ်တွေက အခုခေတ်မှာ စိတ်ဓာတ်ကျလွယ်ကြတယ်မဟုတ်လား။ စာဆိုဗိမာန်မှာရှိတဲ့ တက်ကျမ်းတွေဆိုတာ ဘဝရဲ့ အဖုအထစ်တွေကို ဘယ်လိုကျော်လွှားရမလဲဆိုတဲ့ လမ်းညွှန်ချက်တွေပဲ။ ရှေးစာဆိုကြီးတွေက သူတို့ဘဝ အတွေ့အကြုံတွေကို စာအုပ်ထဲမှာ ‘အားဆေး’ အဖြစ် ဖော်စပ်ပေးခဲ့ကြတာ။ အဲဒီအားဆေးကို သောက်မှ (ဖတ်မှ) လောကဓံကို ခံနိုင်ရည်ရှိမှာ” လို့ သမားတော်ပီပီ နှိုင်းယှဉ်ပြပါတယ်။

“အခု စာဆိုဗိမာန်မှာ အိန္ဒိယက ဘဂ္ဂဝါဂီတတို့၊ Thirukkural တို့လို ကျမ်းတွေလည်း ရှိမယ်ဆိုပဲ။ Thirukkural (ဒါမှမဟုတ် Kural) ဆိုတာက အိန္ဒိယက တမီးလ်လူမျိုးတွေရဲ့ အရမ်းနာမည်ကြီးတဲ့ ကျမ်းစာဟောင်းကြီးဗျ။ လူတွေ ဘယ်လို နေထိုင်ပြုမူရမလဲဆိုတဲ့ ကိုယ်ကျင့်တရားနဲ့ ဘဝလမ်းညွှန်ချက်တွေကို ရေးထားတာ.. အဲဒါတွေကလည်း တကယ့်တက်ကျမ်းတွေပဲဟေ့။ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ဘယ်လိုထိန်းကျောင်းရမယ်၊ အလုပ်ကို ဘယ်လိုတာဝန်ကျေရမယ်ဆိုတာတွေ ပါတယ်။ လူငယ်တွေအနေနဲ့ ဒီဗိမာန်ကြီးကို သွားပြီး အဲဒီလို အသိပညာဗဟုသုတ ‘ဟင်းလေးအိုး’ ကြီးတွေကို အားရပါးရ ခပ်သောက်ကြစေချင်တယ်” လို့ တိုက်တွန်းသွားပါတယ်။

ဦးပညာရဲ့ စကားအဆုံးမှာတော့ လေထန်ကုန်း လက်ဖက်ရည်ဝိုင်းက လူငယ်တွေရော လူကြီးတွေပါ ငြိမ်သက်ပြီး စဉ်းစားသွားကြပါတယ်။ “ဟုတ်သားပဲ… အဆောက်အအုံကြီးကတော့ စာအုပ်တွေကို ထိန်းသိမ်းပေးထားမယ်၊ တို့ကတော့ အဲဒီထဲက ပညာတွေကို ထုတ်ယူပြီး ကိုယ့်ဘဝကိုယ် ထိန်းသိမ်းရမှာပေါ့” ဆိုတဲ့ အသိလေးတွေ အသီးသီး ရသွားကြတာပေါ့။

ဦးပညာရဲ့ တက်ကျမ်းအကြောင်း ဟောပြောချက်အပြီးမှာတော့ စိုက်ပျိုးရေးဌာနမှာ နှစ်ပေါင်းများစွာ အမှုထမ်းခဲ့ဖူးတဲ့ အငြိမ်းစား စိုက်ပျိုးရေးဝန်ထမ်း ဘကြီးဦးသပြေက သူ့ရဲ့တောင်ဝှေးလေးကို ဘေးချ၊ ခါးလေးကို မတ်လိုက်ပြီး အခုလို ဝင်ရောက်ဆွေးနွေးပြန်ပါတယ်ဗျာ… “နေပါဦး ဟေ့ကောင်တွေရာ… ဦးပညာပြောတဲ့ စိတ်ဓာတ်တက်ကျမ်းတွေအပြင် ငါ့တောင်သူကြီးတွေအတွက်လည်း အားဆေးတစ်ခွက် အကြံပေးချင်သေးတယ်” လို့ အစချီလိုက်ပါတယ်။

ဘကြီးဦးသပြေရဲ့ ဆွေးနွေးချက်ကတော့ ခေတ်နဲ့အညီ တကယ့်ကို မျက်စိပွင့်နားပွင့် ဖြစ်စရာပါပဲ – “မင်းတို့ စာဆိုဗိမာန်ကြီးမှာ နည်းပညာစာအုပ်တွေလည်း ရှိမှာပဲ။ အခုခေတ်မှာ အေအိုင် (Artificial Intelligence) ဆိုတာကြီးက ကမ္ဘာကျော်နေပြီ။ ငါတို့တောင်သူတွေ စိုက်ပျိုးရေးလုပ်တဲ့အခါ ရှေးရိုးစဉ်လာ ‘မိုးလေဝသ နတ်မင်းကြီး’ ကိုပဲ အားကိုးနေလို့ မရတော့ဘူး။ ဒီ အေအိုင် နည်းပညာကိုသာ သုံးတတ်ရင် မြေဆီလွှာက ဘာလိုနေလဲ၊ ပိုးက ဘယ်အချိန်ကျမလဲဆိုတာကို ကြိုသိနိုင်တယ်ကွ” လို့ ရှင်းပြပါတယ်။

“ငါတို့ခေတ်တုန်းကတော့ ကွင်းဆင်းပြီး လက်နဲ့စမ်း၊ မျက်စိနဲ့ကြည့်ခဲ့ရတာပေါ့။ အခု လူငယ်တွေလက်ထဲမှာ ရှိတဲ့ ဖုန်းထဲကနေ အေအိုင် နည်းပညာကို အသုံးချပြီး ရေဘယ်လောက်လောင်းရမလဲ၊ ဓာတ်မြေဩဇာ ဘယ်လောက်ကျွေးရမလဲဆိုတာ တိတိကျကျ တွက်ချက်နိုင်တယ်။ ဒါမှ အကုန်အကျ သက်သာပြီး အထွက်နှုန်းက ‘ဒိုင်း’ ခနဲ တက်လာမှာ။ စာဆိုဗိမာန်ကြီးမှာ ဒီလို ခေတ်မီစိုက်ပျိုးရေး နည်းပညာသစ်တွေကိုလည်း ဘာသာပြန်ပြီး လူငယ်တွေ ဖတ်နိုင်အောင် လုပ်ပေးသင့်တယ်” တဲ့။ “ငါတို့ရွာက တောင်သူကြီးတွေလည်း အေအိုင်အကြောင်းကို ဗဟုသုတအနေနဲ့ သိထားသင့်တယ်။ ဒါမှ မြို့ပေါ်က ပညာရှင်တွေနဲ့ စကားပြောရင် ရင်ပေါင်တန်းနိုင်မှာ။ စာဆိုဗိမာန်ဆိုတာ စာဆိုတွေအတွက်တင် မမဟုတ်ဘူး၊ ငါတို့လို တောင်သူတွေအတွက်ပါ အသိပညာတွေ ဖြန့်ဝေပေးမယ့် နေရာကြီး ဖြစ်စေချင်တာဗျာ” လို့ အားရပါးရ ပြောကြားသွားပါတယ်။

ဘကြီးဦးသပြေရဲ့ စကားကြောင့် လက်ဖက်ရည်ဝိုင်းက တောင်သူကြီးတွေဟာ သူတို့လက်ထဲက ဖုန်းလေးတွေကို ငုံ့ကြည့်ရင်း “ဒါကြီးနဲ့ စိုက်ပျိုးရေးလုပ်လို့ ရတာလား” ဆိုပြီး တအံ့တဩနဲ့ စိတ်ဝင်တစား ဖြစ်ကုန်ကြတာပေါ့။ ဘကြီးဦးသပြေကတော့ သူ့ရဲ့ ရေနွေးကြမ်းပန်းကန်ထဲက လက်ကျန်လေးကို မော့သောက်လိုက်ပြီး အားရပါးရ ဆက်ပြောပြပါတော့တယ်။ “ကဲ… မင်းတို့ နားလည်အောင် ငါ ‘အေအိုင်’ (AI) ဆိုတာကြီးကို စိုက်ပျိုးရေးနဲ့ တွဲပြီး ဥပမာလေးတွေနဲ့ ရှင်းပြမယ်။ ဒါမှ စာဆိုဗိမာန်မှာ သွားဖတ်တဲ့အခါ မျက်စိထဲ ကွင်းကွင်းကွက်ကွက် မြင်မှာ” တဲ့။

ဘကြီးဦးသပြေ ညွှန်းဆိုတဲ့ စိုက်ပျိုးရေး AI အားဆေး ၃ ခွက် ကတော့ ဒါတွေပါပဲဗျာ –

၁။ “အရင်ကတော့ စပါးပင်တွေ ဝါနေရင် ဖောက်ပိုးကြောင့်လား၊ မြေဩဇာ နည်းလို့လားဆိုတာ ငါတို့လို လူကြီးတွေ လာကြည့်မှ သိတာ။ အခု အေအိုင် နည်းပညာနဲ့ကျတော့… မင်းတို့လက်ထဲက ဖုန်းနဲ့ အပင်ကို ဓာတ်ပုံရိုက်လိုက်ရုံပဲ။ အဲဒီ အေအိုင်က ‘ဒါဟာ ဘာရောဂါ၊ ဘယ်ဆေးဖျန်းရမယ်’ ဆိုတာကို စက္ကန့်ပိုင်းအတွင်း ပြန်ပြောပြနိုင်တယ်ကွ။ ဒါဟာ စုန်းကဝေ အတတ်မဟုတ်ဘူး၊ သိပ္ပံပညာပဲ။”

၂။ “ငါတို့တောင်သူတွေဟာ မိုးရွာမှာကို ကြောက်ရတာ မဟုတ်ဘူး၊ ‘မသိဘဲ ရွာမှာ’ ကို ကြောက်ရတာ။ အေအိုင်က ကမ္ဘာ့ဂြိုဟ်တုတွေက အချက်အလက်တွေကို တွက်ချက်ပြီး ‘နောက် ၃ ရက်နေရင် မင်းတို့ရွာမှာ မိုးရွာမယ်၊ စပါးမရိတ်နဲ့ဦး’ ဆိုတာမျိုး တိတိကျကျ သတိပေးနိုင်တယ်။ အဲဒါမှ အရှုံးပေါ်တာတွေ သက်သာမှာပေါ့။”

၃။ “အခုခေတ်က စက်သုံးဆီဈေးတွေက ကြီးတာကိုး။ အေအိုင် နည်းပညာကို သုံးတဲ့ အလိုအလျောက် ရေလောင်းစနစ်တွေ ရှိတယ်။ မြေကြီးထဲမှာ ရေငွေ့ဓာတ် ဘယ်လောက်ရှိလဲဆိုတာ သူက တိုင်းတာပြီး၊ တကယ်လိုအပ်မှ စက်ကို နှိုးပြီး ရေလောင်းတာ။ အဲဒီတော့ ဆီလည်း သက်သာ၊ လူလည်း မပင်ပန်းဘူးပေါ့ကွာ။”

ဘကြီးဦးသပြေက စကားအဆုံးမှာတော့ “ဒါကြောင့် စာဆိုဗိမာန်ကြီး ဖွင့်တာကို ငါတို့က ဝမ်းသာရတာ။ အဲဒီမှာ ဒီလို ခေတ်မီတဲ့ နည်းပညာတွေကို မြန်မာလို ဘာသာပြန်ထားတဲ့ စာအုပ်တွေ၊ စာတမ်းတွေ များများရှိလာရင် ငါတို့ရွာက လူငယ်တွေဟာ ‘လက်သမား’ စိုက်ပျိုးရေးကနေ ‘ပညာရှင်’ စိုက်ပျိုးရေးဆီကို တက်လှမ်းနိုင်မှာ” လို့ မျက်လုံးလေးတွေ တောက်ပရင်း နိဂုံးချုပ်လိုက်ပါတော့တယ်။

လက်ဖက်ရည်ဝိုင်းက လူငယ်တွေကတော့ “ဘကြီးဦးသပြေပြောတာ ဟုတ်တယ်ဗျ၊ စာဆိုဗိမာန်သွားရင် စာပေတင်မကဘူး၊ ဒီနည်းပညာတွေကိုပါ ရှာဖတ်ရမယ်” လို့ အားတက်သရော ပြောဆိုကြရင်း ညနေခင်းလေးဟာ ပျော်ရွှင်စရာ အသိပညာတွေနဲ့ ပြည့်နှက်သွားပါတော့တယ်ခင်ဗျာ။

တိုတိုထွာထွာ မှတ်စရာ (၉)
အနွတ္ထ သညာ ခေါ်စရာကား …. “ရွှေမည်း” (ခေါ်) “အာကာသယာဉ်မှူးကြီး ပစ်တိုင်းထောင်”

ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ မှာ အစ္စရေးနဲ့ အမေရိကန် ပေါင်းပြီး အီရန်ကို စစ်ခင်းပြီဆိုတဲ့ သတင်းကို ကြားလိုက်ရတဲ့အခါ… ခင်ဗျားတို့ ရင်ထဲမှာတော့ ဘယ်လိုနေမလဲမသိဘူး၊ ကျုပ်ရင်ထဲမှာတော့ “ကလိကလိ” နဲ့ ဖြစ်လာတာ တကယ်ပါပဲ။ မြိုသိပ်မထားနိုင်လွန်းလို့ ရင်ဖွင့်ပါရစေ…

ဒီသတင်းကို ကြားလိုက်တာနဲ့ ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်ပေါ်က ကျုပ်အသိတွေဆိုရင် ချက်ချင်း “စစ်သတင်းတွေ” အားပါးတရ “ရှယ်” လိုက်ကြတာ မပြောပါနဲ့တော့။ အီရန်က ဒုံးပျံ ဘယ်နှစင်းရှိတယ်၊ အမေရိကန်လေယာဉ်တင်သင်္ဘော ဘယ်နားရောက်နေပြီဆိုတာကို သူတို့က ပင်တဂွန်စစ်ဌာနချုပ်က ဗိုလ်ချုပ်ကြီးတွေထက်တောင် ပိုသိနေကြသလိုပါ။ ကျုပ်မှာတော့ ဖုန်းဘေလ်ကုန်မှာ ကြောက်လို့ “Data” တောင် ချွေတာသုံးနေရချိန်မှာ သူတို့က ကမ္ဘာ့မြေပုံကြီးဖြန့်ပြီး စစ်တုရင် ခင်းနေကြပြီ။

အော်… ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ တဲ့။ ကြည့်စမ်း… လကုန်ရက်ကြီးဗျာ။ အိမ်လခပေးရမယ့်ရက်၊ မီတာခဆောင်ရမယ့်ရက်၊ အကြွေးရှင်တွေ ချောင်းနေတဲ့ရက်ကြီးမှာမှ စစ်ခင်းရတယ်လို့။ အမေရိကန်သမ္မတနဲ့ အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ်တို့ကလည်း အောက်ခြေ ဝန်ထမ်းတွေရဲ့ လကုန်ရက် “သောက” ကို နားမလည်ကြဘူး။ ကမ္ဘာစစ်ထက် “ငွေစစ်” က ပိုကြောက်ဖို့ကောင်းနေတာ သူတို့ သိမှမသိကြဘဲ။ “ငွေစစ်” ဆိုတာကတော့ လင်တော်မောင်တွေ အိမ်ပြန်ရောက်ရင် လစာ (ပိုက်ဆံ) ဘယ်လောက်ပြန်ပါလာသလဲလို့ “ငွေစာရင်း” စစ်တတ်တဲ့ “မငွေသိမ်း” တို့…. “မငွေချစ်” တို့လို အိမ်ထောင်ရှင်မတွေပေါ့။

ကျုပ် ရင်ဖွင့်ချင်တာကတော့ ဒီလိုပါ …. “ကဲ… ငါ့မျက်နှာ အမည်းကြီးကို ကြည့်ထားကြစမ်း။ ငါက ကမ္ဘာကြီးရဲ့ သွေးကြောလို့ အမွှမ်းတင်ခံထားရတဲ့ ‘ရေနံ’ ဆိုတဲ့ “ရွှေမည်း” (Black Gold) ပဲ။ မင်းတို့ လူသားတွေဟာ ‘ဆင်ဖြူတော်မှီပြီး ကြံစုပ်’ ချင်ကြတာ။ ငါ့ကိုအမှီပြုပြီး ချမ်းသာကြွယ်ဝချင်ကြပေမယ့် ငါ့ရဲ့ တန်ဖိုးကို မေ့နေကြပုံပဲ။ တစ်ယောက်နဲ့တစ်ယောက် သတ်ဖြတ်ဖို့ ‘စစ်’ ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို ဟန်ပြင်လိုက်တာနဲ့ ကျုပ်က “အမြန်ဆုံးခရီး ပန်းကန်လုံးစီး” ပြီး မိုးပေါ်တက်တော့တာပဲ။

ကောင်းကင်ဘုံကို ဒုံးပျံနဲ့ ချိတ်ပြီး ကျုပ်ထိုးတက်သွားနိုင်တယ်။ ရေနံဈေးတက်ပြီဆိုရင် မင်းတို့ကမ္ဘာကြီးဟာ ‘ဖယောင်းတိုင်မီးကို လေတိုက်’ သလိုမျိုး လွန့်လူးချောက်ချားသွားကြရတာ မဟုတ်လား? ဟောဒီက “သံမဏိဘီလူးကြီးတွေ” ဖြစ်တဲ့ စက်ရုံ၊ အလုပ်ရုံတွေကို ကြည့်လိုက်စမ်းပါဦး။ ကျုပ်သာ စိတ်ကောက်ပြီး ဈေးနှုန်းလေး နည်းနည်း မြှင့်လိုက်ရုံနဲ့ အဲဒီဘီလူးကြီးတွေဟာ ‘ခြေထောက်မပါတဲ့ ကုလားထိုင်’ လိုပဲ လဲပြိုကုန်ကြတာ။ ဖင်ထိုင်ကျကုန်ကြတာ။

ကျုပ် မရှိရင် ခင်ဗျားတို့ရဲ့ အဆင့်မြင့်နည်းပညာတွေဟာ ‘ဘီးမပါတဲ့ လှည်း’ လိုပဲ ဘယ်မှ ရွေ့မှာမဟုတ်ဘူး။ စက်မှုလုပ်ငန်းတွေဟာ ဘီးပေါက်တဲ့ ကားလိုပဲ Rolls-Royce ကားကြီး ဖြစ်ပလေ့စေ ရပ်သွားမှာပါ။ ရေနံသူဌေး အာရပ်စော်ဘွားတွေ စီးတဲ့ အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၃၀ ကျော်တန် La Rose Noire Droptail ဖြစ်ဦးတော့…. ဘီးပေါက်ရင် ရပ်ကို ရပ်သွားမှာပဲ။ မင်းတို့ ဂုဏ်ယူဝင့်ကြွားစွာ တည်ဆောက်ထားတဲ့ စီးပွားရေး အင်ပါယာကြီးတစ်ခုလုံးဟာလည်း ကျုပ်ရဲ့လက်ခုပ်ထဲက ရေပဲ။ ဒီရေက ခင်ဗျားတို့ကို သတ်နိုင်တဲ့ အဆိပ်ရည် ဆိုင်ယာနိုက်ဆိုတာ မမေ့နဲ့။ ဆိုက်ယာနိုက် (Cyanide) ဟာ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ဆဲလ်တွေက အောက်ဆီဂျင် အသုံးပြုမှုကို တားဆီးပိတ်ပင်တဲ့ အလွန်ပြင်းထန်တဲ့ အဆိပ်ငွေ့/အဆိပ်မှုန့် ဖြစ်တယ်ဆိုတာ ခင်ဗျားတို့ သိကြတယ် မဟုတ်လား?

ကျုပ်က ဓါတ်ဆီဆိုင်ထဲမှာပဲ ဇိမ်နဲ့ နေတာ မဟုတ်ဘူး။ ခင်ဗျားတို့စားတဲ့ ဆန်၊ ဆီ၊ ဆေး၊ ဆား… အားလုံးရဲ့ နောက်ကွယ်မှာ ကျုပ်က ‘မြေနိမ့်ရာ လှံစိုက်’ သလိုမျိုး ကုန်ဈေးနှုန်းတွေကို တွန်းတင်ပေးနေတာ။ ကျုပ်ဈေးတက်တာနဲ့ ကုန်ဈေးနှုန်းတွေက ထိန်းမနိုင် သိမ်းမရ တက်တော့တာ။ အရှိန်အဟုန်နဲ့ တက်လာတဲ့အခါ ခင်ဗျားတို့ လူသားတွေဟာ နွေခေါင်ခေါင်မှာ ‘ပူလောင်လွန်းလို့ အိမ်ပြင်ထွက်’ လိုက်ပေမယ့် အပြင်မှာလည်း သူရိယနေမင်းက အသင့် စောင့်ပြီး တေဇောဓါတ်တွေ လွှတ်နေသလိုမျိုး လွတ်လမ်းမရှိဖြစ်ကုန်မှာ။ ခင်ဗျားတို့ရဲ့ ပိုက်ဆံအိတ်လေးတွေဟာ အိတ်ပေါက်နဲ့ ဖားကောက်သလိုမျိုး ဖြည့်သလောက် ပြန်ထွက်ကုန်ကြမှာပေါ့။

နောက်ဆုံးတော့ ပြည်သူတွေပဲ ဒုက္ခပင်လယ်ဝေကြရတာပေါ့။ ကျုပ်ရဲ့ အရှိန်အဟုန်အောက်မှာ အောက်ခြေလူတန်းစားတွေဟာ “တုံးအောက်က ဖား” လို ပြားပြားဝပ် သွားကြလိမ့်မယ်။ ငတ်မွတ်မှုနဲ့ ဆင်းရဲမှုတွေဟာ ကျုပ်ရဲ့ ‘အရိပ်ပမာ’ ကပ်ပါလာမှာပဲ။ ခင်ဗျားတို့တွေကတော့ ‘စစ်ကိုလည်း လိုချင်၊ ငြိမ်းချမ်းရေးလည်း လိုချင်’ နဲ့ ‘လှေနံနှစ်ဘက် နင်းနေကြတာလား? ရန်စွယ်ငေါငေါ စိတ်နဲ့ တိုက်ကြခိုက်ကြ နေကြဦးမယ် ဆိုရင်တော့ (ကမ္ဘာကြီးကို လောင်ကျွမ်းစေချင်သေးတယ်ဆိုရင်တော့)… မင်းတို့အားလုံးဟာ ‘ကိုယ့်သေတွင်း ကိုယ်တူး’ နေကြတာပဲလို့ မှတ်ထားလိုက်ပါတော့။

ခင်ဗျားတို့ သေနတ်ကြီးတွေ၊ ဒုံးကြီးတွေ၊ ဒရုန်းကြီးတွေနဲ့ ပစ်လေလေ ကျုပ်က အထိတ်တလန့်နဲ့ ထောင်တက်လေလေပဲ။ Roly-poly toy (ခေါ်) ပစ်တိုင်းထောင်အရုပ် လို လူသားတွေလို ခြေနှစ်ချောင်းမပါပေမယ့် လဲကျတာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဟန်ချက်မပျက် ချက်ချင်း ထထောင်နိုင်တဲ့အပြင် မိုးပေါ်ကိုပါ ထောင်တက်နိုင်တာပါ။ ရှောင်လင် ကွန်ဖူးသိုင်းဆရာကြီးဟာ အလဲကို မခံဘူးဗျ။ အရုပ် ပစ်တိုင်းထောင်ထက် စွမ်းရည်သာတဲ့ ကျုပ်ငမည်းကောင်ဟာ ခင်ဗျားတို့ရဲ့ ပစ်သံတွေ ခတ်သံတွေ ကြားရတိုင်း ကြက်သီးထပြီး မိုးပေါ်ကို တက်ပြေးချင်စိတ်ပေါက်ရော။

ဒီတော့… “ရွှေမည်း” ဆိုတဲ့ ကျုပ်ကို ခင်ဗျားတို့က အနွတ္ထ သညာ အမည်အနေနဲ့ နာမည်ပြောင်းပြီးလည်း ခေါ်ချင်ခေါ်ကြပါတော့။ အနွတ္ထ သညာ (Aptronym) ဆိုတာကတော့ …. နာမည်နဲ့ လူရဲ့အလုပ်အကိုင် (ဒါမှမဟုတ်) စရိုက်က ကွက်တိသွားကျနေတာကို ခေါ်တာပါ။ မြန်မာစာအဖွဲ့ရဲ့ မြန်မာ-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်မှာ ဟောဒီလိုကြီး ဖွင့်ဆိုထားတယ်။

အနွတ္ထသညာ / anu’ hta. thin nja / n
Definition: A name which denotes the qualities and characteristics of the designee.
Etymology: cf ရုဠှီ. [ Pali အနွတ္ထ + သညာ ]

“နာမည်နဲ့အလုပ် တစ်ထပ်တည်းကျနေတာ” ပေါ့။ Encyclopaedia Britannica ရဲ့ အဆိုအရ ဒါဟာ တိုက်ဆိုင်မှုတစ်ခုဖြစ်ပေမဲ့ တော်တော်လေး ရယ်ရတဲ့ အချက်ဖြစ်နေတတ်ပါတယ်။ ဥပမာ – Usain Bolt ဆိုတဲ့ ကမ္ဘာ့အမြန်ဆုံး အပြေးသမားရဲ့ နာမည်က “Bolt” (လျှပ်စီးလက်သလို မြန်တာ) ဖြစ်နေတာ။ Doug Bowser ဆိုတဲ့ Nintendo ကုမ္ပဏီရဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ နာမည်က “Bowser” (Mario ဂိမ်းထဲက ဗီလိန်နာမည်) ဖြစ်နေတာ။ Sara Blizzard ဆိုတဲ့ နာမည်က “Blizzard” (နှင်းမုန်တိုင်း) ဖြစ်နေတာမျိုးပါ။

ဆက်ပါရစေဦး …. အီရန်စစ်ပွဲဂယက်ကြောင့် ရေနံဈေးတွေ အာကာသထဲအထိ ထိုးတက်သွားတဲ့ ဖြစ်ရပ်ကို ခင်ဗျားတို့ အခု လက်တွေ့ ကြုံနေကြရပြီမဟုတ်လား? ပုံမှန်ဆိုရင် အာကာသယာဉ်မှူးတွေဟာ အာကာသထဲရောက်ဖို့ ကမ္ဘာမြေဆွဲအားကို အံတုနိုင်တဲ့ ဒုံးပျံကြီးတွေ သုံးရပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အခု ရေနံဈေးကတော့ ဒုံးပျံတောင် မလိုတော့ပါဘူး။ အီရန်ဘက်က သတင်းတစ်ပုဒ် ထွက်လာတာနဲ့တင် ရေနံဈေးက “ပစ်တိုင်းထောင်” လိုပဲ လိမ့်ခနဲ၊ လိမ့်ခနဲနဲ့ အပေါ်ကိုပဲ ဆက်တိုက် ခုန်တက်နေတာပါ။ အရုပ် ပစ်တိုင်းထောင်ကတောင် အံ့သြလို့ “နာဆာ အာကာသယာဉ်မှူးတွေတောင် ဒုံးပျံနဲ့သွားတာ၊ မင်းက ဘာအင်ဂျင်နဲ့ တက်နေတာလဲ” လို့ မေးယူရပါတယ်။

အရုပ်လေး ပစ်တိုင်းထောင်က ပြောပါတယ်…. “ငါကတော့ မြေကြီးနဲ့ ထိမှ ပြန်တက်တာ၊ အခု ရေနံဈေးကတော့ အောက်ကိုတောင် ဆင်းမလာတော့ဘူး၊ အာကာသထဲမှာတင် ဂျွမ်းပြန်နေတော့တယ်” တဲ့။

ကျုပ် …. သံဝေဂ ရမိတာက လူသားတွေဟာ တိုးတက်မှုကို လိုလားပေမယ့် စစ်ပွဲတွေကြောင့် ကိုယ်တိုင်တည်ဆောက်ထားတဲ့ စနစ်တွေကို ကိုယ်တိုင် ပြန်ဖျက်ဆီးနေကြတာပဲ။ “မှန်တဲ့လူ” တွေ ကျဆုံးသွားတယ်။ ထိတဲ့ နေရာ ပျက်စီးသွားတယ်။ ခင်ဗျားတို့ မမှတ်ကြသေးဘူးလားလို့ “ရွှေမည်း” လို့ ခေါ်ခေါ် “ဒုံးပျံ စီးနင်းတဲ့ ပစ်တိုင်းထောင်” လို့ ခေါ်ခေါ် ကျုပ်က “စစ်မဖြစ်ကြပါနဲ့” လို့ အမှတ်သည်းခြေမရှိတဲ့ ကမ္ဘာကြီးကို မေတ္တာရှေ့ထားပြီး အကြင်နာစိတ်ထားနဲ့ အလေးအနက် သတိပေးလိုက်ပါရစေခင်ဗျာ။

ကျုပ်ကို အထိတ်တလန့် ဖြစ်အောင် မလုပ်ကြပါနဲ့တော့ ကမ္ဘာကြီးရေ … “ပစ်” ခတ်သံတွေ ကြားရ “တိုင်း” “ကြောက်လန့်တကြား မိုးပေါ် ထောင်” တက်တတ်တဲ့ ကျုပ်ကို “အာကာသယာဉ်မှူးကြီး ပစ်တိုင်းထောင်” လို့သာ အနွတ္ထ သညာ ခေါ်ကြပါတော့ အရပ်ကတို့။ ကျုပ်က အနံ့ဆိုးတဲ့ “ရေနံ”… မဟုတ်တော့ပါဘူး။ နာမည်ပြောင်းပေးကြပါဦးလို့သာ “ဗျို့” ဟစ်ချင်ပါတယ်ခင်ဗျာ ….

IMAGES BY NATT YE HLA – Computational art

Sources:

• A Million Little Pieces – Wikipedia
• Ernest M. Hemingway | The Poetry Foundation
• ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ကျင့်စဉ် – Wikisource
• မြန်မာ့စာပေအမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းမည့် ဒေါ်လာ ၃ သန်းကျော်တန် စာဆိုဗိမာန် – ကြေးမုံ (04 Mar 2026)
• Middle East war: Oil hits highest level since start of Iran crisis – Financial Times